Czym jest stres?

Czym jest stres?

Każdy z nas umie powiedzieć, kiedy odczuwa stres. Potrafimy niekiedy całkiem celnie wskazać sytuacje, okoliczności czy osoby, które wywołują w nas ten stan. Jesteśmy również w stanie rozpoznać oznaki stresu u innych osób. Ale czy umiemy powiedzieć, czym stres jest? I przede wszystkim, po co nam ta wiedza?

Po co mam wiedzieć, czym jest stres?

Skoro czujemy, czym jest stres i widzimy jego objawy, to czy definicja zmieni coś w naszym życiu? A no może. Po pierwsze, jeśli wiemy, jak nasz organizm zachowuje się „pod spodem” – tam, gdzie reakcje są tak szybkie i automatyczne, że nie umiemy ich świadomie zauważyć – mamy szansę nauczyć się je wychwytywać. Dzięki temu, sytuacje, których pierwotnie nie potraktowalibyśmy jako stresujące, zaczynamy nazywać po imieniu: „to mnie stresuje”. A co za tym idzie, lepiej rozpoznawać stresory, które utrudniają nam życie i coś z nimi zrobić (jeśli chcemy lub możemy).

Po drugie, kiedy zrozumiemy dlaczego reagujemy na dane sytuacje w pewien określony sposób, to mamy szansę dotrzeć do przyczyny stresu.

Jeśli podejmiemy decyzję, żeby coś z naszym stresem robić (jego przyczynami i skutkami), to  jesteśmy na całkiem dobrej drodze do polepszenia naszego dobrostanu i ogólnej jakości życia 😉

Definicja stresu

Czym zatem jest stres? Jak to bywa w psychologii – to zależy 😉

• Definicje oparte na bodźcach (ang. stressor-based definitions) – stres jako sytuacja. W tym przypadku, stres to właściwość sytuacji lub zdarzenia zewnętrzne, które wywierają presję na osobę. Kluczowym pojęciem jest stresor, czyli każdy czynnik środowiskowy, sytuacyjny, życiowy, który stanowi zagrożenie, wyzwanie, utrudnienie dla naszego funkcjonowania oraz wymaga adaptacji lub przekracza nasze możliwości poradzenia sobie. Problemem w tych definicjach jest niedoszacowanie różnic indywidulanych – zakłada się, że na te same sytuacje każdy z nas zareaguje w sposób identyczny. Nasze subiektywne odczucia nie są tutaj brane pod uwagę:
  • Teoria wydarzeń życiowych Holmesa i Rahe (ang. The Holmes and Rahe stress scale, 1967);

→ opracowana przez Thomasa Holmesa i Richarda Rahe; skala stresu opartego na wydarzeniach życiowych (SRRS).

• Model wymagań-kontroli-wsparcia Karaska (ang. the Job Demand-Control-Support Model; 1979, 1990);

→ pierwotny model wymagań-kontroli (Job Demand-Control Model),Robert Karasek, 1979;

→  rozszerzony o wsparcie społeczne (Support) przez Karaska i Theorella, 1990.

• Definicje oparte na reakcji (ang. response-based definitions) – stres jako reakcja organizmu. W tych definicjach koncentrujemy się na reakcjach organizmu  na sytuacje, które traktujemy jako zagrażające. Stres, to reakcja organizmu (emocjonalna, fizyczna, poznawcza, behawioralna) na to, co go spotyka, a nie sama sytuacja czy okoliczności. Innymi słowy, to specyficzny stan organizmu, będący odpowiedzią na czynniki zagrażające jego równowadze (homeostazie). Stres jest zredukowany tutaj tylko do reakcji biologicznej – gdzie aspekty poznawcze i społeczne są zignorowane, a różnice indywidualne nie brane pod uwagę:
  • Ogólny Zespół Adaptacyjny H. Selye (ang. the General Adaptation Syndrome, 1936,1976);

→1936 – wprowadzenie koncepcji, 1976 – rozwinięcie w późniejszym wydaniu książki.

• Koncepcja reakcji „walcz lub uciekaj” Cannona (ang. the fight-or-flight response, 1915).

→po raz pierwszy opisana około 1915,  a szerzej przedstawiona w książce The Wisdom of the Body (1932).

• Definicje transakcyjne – stres jako transakcja. Stres jest tutaj procesem, który wynika z relacji (transakcji) między nami a otoczeniem.

Główną rolę dogrywają tutaj różnice indywidualne – każdy z nas reaguje na te same sytuacje w inny sposób.  Dlatego ocena sytuacji przez daną osobę jest podstawą tych definicji. Innymi słowy, coś, co osoba A traktowałaby jako stresującą sytuację, osoba B – niekoniecznie.  Takie podejście jest bardziej dynamiczne, bo nie opisuje stresu jako jednorazowego wydarzenia, a cały proces, który zachodzi między nami a otoczeniem (i jak go postrzegamy!):

• Model stresu i radzenia sobie Lazarusa i Folkman (ang. theTransactional Model of Stress and Coping, 1984);
  • Teoria Zachowania Zasobów Hobfolla (ang. the Conservation of Resources Theory, 1989)

No to czym jest ten cały stres?

Żadna pojedyncza teoria czy model nie dają nam pełnego i satysfakcjonującego obrazu stresu. Co jednak jest kluczowe, to fakt, że jest on reakcją, która pojawia się w sytuacjach przewyższających nasze możliwości poradzenia sobie.